سبد خرید شما خالی است 
دیابت نوع یک چیست؟
دیابت نوع یک (Type 1 Diabetes) اولین نوع از بیماری دیابت است که یک بیماری مزمن و خودایمن است. در این شرایط، سیستم ایمنی بدن بهاشتباه به سلولهای تولیدکننده انسولین (سلولهای جزیرهای) در پانکراس یا همان لوزالمعده حمله کرده و آنها را تخریب میکند.
انسولین هورمون مهمی است که توسط پانکراس ترشح میشود تا به قند (گلوکز حاصل از غذاها) اجازه دهد از جریان خون وارد سلولها شود و انرژی مورد نیاز بدن را تامین کند. هنگامی که این سلولهای سازنده انسولین از بین میروند، بدن دیگرنمیتواند انسولین کافی تولید کند. در نتیجه، قند بهجای ورود به سلولها، در خون انباشته شده و منجر به هایپرگلیسمی (قند خون بالا) میشود که بدون مدیریت صحیح میتواند خطرات جانی به همراه داشته باشد.
این بیماری در گذشته با اصطلاحاتی نظیر «دیابت اطفال» یا «دیابت وابسته به انسولین» شناخته میشد؛ زیرا عموماً در دوران کودکی یا نوجوانی تشخیص داده میشد. با این حال، امروزه میدانیم که دیابت نوع یک میتواند در هر سنی، چه کودکان و چه بزرگسالان، بروز پیدا کند.
علائم و نشانههای دیابت نوع یک
علائم دیابت نوع یک معمولاً بهصورت ناگهانی و طی چند روز یا چند هفته ظاهر میشوند و به مرور شدت میگیرند. گاهی این نشانهها با بیماریهایی مثل آنفولانزا یا استرسهای روزمره اشتباه گرفته میشوند.
شایعترین علائم هشداردهنده عبارتند از:
- تشنگی شدید و غیرعادی: احساس نیاز مداوم به نوشیدن آب.
- تکرر ادرار: دفع ادرار مکرر (که در کودکان ممکن است خود را به شکل خیس کردن رختخواب در کودکانی که قبلاً خشک بودهاند یا خیس شدن مکرر پوشک در نوزادان نشان دهد).
- گرسنگی شدید و مداوم: با وجود خوردن غذا، سلولها به دلیل عدم دسترسی به قند، انرژی دریافت نکرده و حس گرسنگی شدید ایجاد میکنند.
- کاهش وزن ناخواسته و سریع: بدن به دلیل عدم توانایی در مصرف قند، شروع به سوزاندن چربیها و عضلات خود برای تامین انرژی میکند.
- خستگی و ضعف مفرط: احساس بیحالی و کمبود انرژی به دلیل عدم سوختوساز درست گلوکز در سلولها.
- تار شدن بینایی: نوسانات قند خون میتواند بر مایعات چشم تاثیر گذاشته و دید را تار کند.
- تغییرات خلقوخو: زودرنجی، تحریکپذیری و نوسانات خلقی (بهویژه در کودکان).
- سایر نشانهها: بهبود دیرهنگام بریدگیها و زخمها، عفونتهای قارچی مکرر، و در موارد اورژانسی (مثل کتواسیدوز دیابتی یا DKA) تنفس سریع، بوی تنفس میوهای و درد شکم.
علل و عوامل زمینهساز دیابت نوع یک
علت دقیق بروز دیابت نوع یک هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. با این حال، پزشکان و پژوهشگران معتقدند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در شکلگیری واکنش خودایمنی و تخریب سلولهای پانکراس نقش دارند:
- ژنتیک و سابقه خانوادگی: وجود برخی ژنها خطر ابتلا به دیابت نوع یک را افزایش میدهد. داشتن سابقه خانوادگی (مانند والد یا خواهر و برادر مبتلا) ریسک ابتلا را کمی بالا میبرد، هرچند بسیاری از مبتلایان هیچ سابقه خانوادگی مشخصی ندارند.
- عوامل محیطی و ویروسی: دانشمندان معتقدند قرار گرفتن در معرض برخی ویروسها (مانند ویروسهای سرماخوردگی، آنفولانزا یا سایر عفونتهای محیطی) میتواند به عنوان یک محرک عمل کرده و سیستم ایمنی مستعد را به حمله اشتباهی علیه سلولهای پانکراس تحریک کند.
- جغرافیا: آمار ابتلا به دیابت نوع یک با فاصله گرفتن از خط استوا (در مناطق جغرافیایی سردتر یا دورتر از استوا) روند افزایشی به خود میگیرد.
- سن بروز: اگرچه این بیماری در هر سنی ممکن است ظاهر شود، اما دو پیک اصلی بروز آن در سنین کودکی مشاهده میشود: سنین ۴ تا ۷ سالگی و سنین ۱۰ تا ۱۴ سالگی.
تشخیص و آزمایشهای دیابت نوع یک
پزشکان برای تشخیص دیابت نوع یک از چندین آزمایش خون مختلف استفاده میکنند که میتوانند میزان قند خون را بسنجند یا نشانگرهای خودایمنی بیماری را شناسایی کنند.
مهمترین این آزمایشها عبارتند از:
- آزمایش هموگلوبین ایوانسی (A1C): این آزمایش میانگین قند خون فرد را در طول دو تا سه ماه گذشته نشان میدهد. مقدار بالای ۶.۵ درصد در دو آزمایش جداگانه معمولاً نشاندهنده دیابت است.
- آزمایش قند خون ناشتا: در این روش، میزان قند خون پس از حداقل ۸ ساعت ناشتا بودن اندازه گرفته میشود. قند خون ناشتای بالاتر از ۱۲۶ میلیگرم بر دسیلیتر در دو تست مجزا، معیاری برای تشخیص است.
- آزمایش قند خون تصادفی: اگر قند خون در هر زمانی از روز بالاتر از ۲۰۰ میلیگرم بر دسیلیتر باشد و با علائم کلاسیک دیابت همراه شود، به تشخیص کمک میکند.
- آزمایش آنتیبادی (پادتن): این آزمایش خون برای بررسی وجود اتوآنتیبادیهای مرتبط با دیابت نوع یک انجام میشود تا نوع بیماری (تفاوت نوع یک و نوع دو) بهدقت مشخص گردد.
- سایر بررسیها: گاهی به دلیل عوارضی مانند کتواسیدوز دیابتی (DKA)، پزشکان آزمایشهای تکمیلی مانند بررسی کتون در ادرار، پانل متابولیک پایه و گازهای خون رگی را درخواست میکنند.
بسیاری از بیماران زمانی متوجه بیماری خود میشوند که قند خون بسیار بالا باعث بروز شرایط اورژانسی مثل کتواسیدوز شده و کارشان به بیمارستان کشیده است. همچنین گاهی اوقات دیابت نوع یک در بزرگسالان بهاشتباه دیابت نوع دو تشخیص داده میشود.
روشهای درمان و مدیریت دیابت نوع یک
از آنجا که پانکراس در افراد مبتلا به دیابت نوع یک دیگر قادر به تولید انسولین نیست، درمان اصلی و مادامالعمر این بیماری جایگزینی انسولین است.
مدیریت این بیماری فراتر از تزریق ساده انسولین بوده و مجموعهای از تصمیمگیریهای روزانه است:
- انسولیندرمانی: انسولین به شکلهای مختلفی دریافت میشود که شامل تزریقات چندگانه روزانه با سرنگ یا قلمهای انسولین، پمپهای انسولین (که انسولین را بهطور پیوسته تزریق میکنند) و همچنین انسولین استنشاقی سریعالاثر است. بیماران عموماً به ترکیبی از انسولین پایه (طولانیاثر) برای طول روز و شب، و انسولین وعدهای برای زمان غذا خوردن یا اصلاح قند بالا نیاز دارند.
- پایش مداوم قند خون: بررسی مرتب قند خون با دستگاههای گلوکومتر خانگی یا استفاده از پایشگرهای مداوم قند یا سنسورهای قند خون (CGM) برای اطمینان از قرار داشتن قند در محدوده ایمن بسیار حیاتی است. امروزه برخی پمپهای انسولین با این حسگرها هماهنگ شدهاند و تزریق انسولین را بهصورت خودکار تنظیم میکنند.
- اصلاح سبک زندگی و آموزش: تسلط بر شمارش کربوهیدراتها، تنظیم رژیم غذایی سالم، برنامهریزی برای فعالیت بدنی و ورزش، مدیریت استرس، و نحوه پیشگیری و درمان افت قند خون (هیپوگلیسمی) یا قند خون بالا از ارکان اصلی مدیریت این بیماری به شمار میروند.
عوارض احتمالی
با وجود اینکه دیابت نوع یک بیماری پیچیدهای است و نیاز به مراقبت مداوم دارد، اما با مدیریت دقیق و نگه داشتن قند خون در محدوده هدف میتوان از بسیاری از خطرات جلوگیری کرد. در صورت عدم کنترل مناسب، قند خون بالا به مرور زمان میتواند به اعضای حیاتی بدن آسیب برساند.
مهمترین عوارض احتمالی بلندمدت عبارتند از:
- بیماریهای قلبی و عروقی: افزایش خطر حمله قلبی، سکته مغزی، تصلب شرایین و فشار خون بالا.
- آسیب عصبی (نوروپاتی): آسیب به عروق ریز تغذیهکننده اعصاب، بهویژه در پاها که باعث گزگز، بیحسی، درد یا از دست رفتن حس میشود و مشکلات گوارشی را هم به دنبال دارد.
- آسیب کلیوی (نفروپاتی): آسیب به عروق خونی کلیهها که میتواند به نارسایی کلیه و نیاز به دیالیز یا پیوند منجر شود.
- مشکلات چشمی: آسیب به عروق شبکیه چشم (رینوپاتی) که خطر نابینایی، آبمروارید و آبسیاه را افزایش میدهد.
- عوارض پا و پوست: خطر زخمهای پا و عفونتهای پوستی و دهانی به دلیل کاهش خونرسانی و نوروپاتی.
- سلامت روان: افراد مبتلا به دیابت بیشتر در معرض اضطراب و افسردگی هستند، بنابراین توجه به سلامت روان و دریافت حمایتهای عاطفی اهمیت زیادی دارد.
آخرین دستاوردهای پزشکی برای پیشگیری و درمان دیابت نوع یک
در حال حاضر هیچ روش قطعی برای پیشگیری یا درمان کامل دیابت نوع یک وجود ندارد. با این حال، دنیای پزشکی و پژوهشگران بهطور مداوم در حال پیشرفت هستند و راههای نوینی را برای کند کردن روند پیشرفت بیماری یا کنترل بهتر آن بررسی میکنند (به وسیلهی سنسورهای قند خون مناسب برای دیابت نوع یک).
برخی از مهمترین دستاوردهای پژوهشی و روشهای نوین عبارتند از:
- آزمایشهای غربالگری و اتوآنتیبادی: پزشکان و موسسات تحقیقاتی میتوانند اعضای خانوادهی افراد مبتلا را از نظر وجود اتوآنتیبادیهای مرتبط با بیماری بررسی کنند. شناسایی این پادتنها حتی پیش از بروز علائم بالینی نشان میدهد که فرد در معرض خطر بالاتری قرار دارد.
- داروهای تاخیردهنده (ایمنیدرمانی): برای افرادی که در مراحل اولیه و پیش از بروز کامل علائم دیابت نوع یک شناسایی میشوند، داروهایی مانند تزریقهای تپلیزوماب تأیید شدهاند که میتوانند روند تخریب سلولهای پانکراس را کند کرده و ظهور علائم و نیاز به انسولین را برای مدتی به تعویق بیندازند.
- پیوند سلولهای جزیرهای و پانکراس: در مواردی خاص و برای بیماران با شرایط بسیار پیچیده، پیوند سلولهای سازندهی انسولین (جزایر پانکراس) یا پیوند همزمان کلیه و پانکراس انجام میشود. این روشها میتوانند نیاز به تزریق انسولین را به شدت کاهش داده یا کاملاً برطرف کنند؛ اما به دلیل ریسکهای جراحی و نیاز مادامالعمر به داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، تنها برای گروه محدودی از بیماران تجویز میشوند.
منابع:
